Overdenking bij Spreuken 2:1-15 en Matteüs 13:44-52
Het is net Kerst geweest, maar onverstoorbaar gaan we verder, ook deze zondag weer samen lezen uit de Bijbel. En wat leuk is, vandaag lezen we waar dat goed voor is.
Jezus zegt over het lezen: ‘Zo lijkt iedere schriftgeleerde die leerling in het koninkrijk van de hemel is geworden op de heer des huizes die uit zijn schatkamer nieuwe en oude dingen tevoorschijn haalt.’
En daar is iets bijzonders mee aan de hand. Want hoe kan de heer des huizes uit zijn schatkamer nieuwe dingen tevoorschijn halen? Die weet toch wat erin zit?
Jezus lijkt hiermee te willen zeggen, dat er nog veel nieuws in het verschiet ligt, bij het bestuderen van de schrift. We weten niet alles. En dat haakt, net als het beeld van de schat in de akker, mooi aan bij het beeld van de schat in Spreuken dat we tegenkomen. Wijsheid als een verborgen schat.
Wat is wijsheid? We stellen die vraag wel eens, het is een soort uitdrukking geworden. En we zeggen het als we voor een probleem worden gesteld waarbij niet één bepaalde heldere oplossing lijkt te zijn. Er zijn meerdere opties, en je weet eigenlijk niet welke de beste is. Of je hebt te maken met een probleem dat je niet helemaal overziet maar je moet toch een keuze maken. Wat is wijsheid?
Verder stellen we die vraag eigenlijk niet zo vaak in ons leven, toch? We houden ons niet dagelijks bezig met de vraag wat wijsheid is. Op school, maar ook op het werk, en natuurlijk in de school van het leven leren we allerlei vaardigheden om problemen op te lossen. En als we een probleem tegenkomen waarbij dat niet lukt, raadplegen we een tutorial op internet, of we gaan naar een specialist, of we volgen een cursus.
De woorden wijs en weten zijn familie van elkaar, maar de vraag om wijsheid is gereserveerd voor momenten dat we het echt even niet weten. Omdat we niet in de toekomst kunnen kijken, omdat we met zo veel onbekende factoren te maken hebben en omdat er een keuze gemaakt moet worden. Soms is het zelfs wijs om het maken van een keuze nog even uit te stellen.
Wijsheid gaat dus, als ik er zo over nadenk, niet over snelle beslissingen nemen. Wijsheid heeft met vertraging te maken, er nog eens goed over nadenken. Wijsheid gaat niet over kiezen welke sokken je vandaag moet aantrekken. Wijsheid gaat over wat goed is om te doen in complexe, soms onoverzichtelijke omstandigheden.
We noemen iemand wijs die ons kan meenemen in dat proces van vertraging, die ons de dingen vanuit een ander perspectief kan laten zien, die ons laat zien dat wat simpel lijkt eigenlijk ingewikkeld is, en op andere momenten dat wat ingewikkeld lijkt eigenlijk simpel is. En altijd speelt daarbij de vraag van de ethiek: wat is goed om te doen.
Wat is wijsheid is eigenlijk een verkeerde vraag, omdat we bedoelen ‘wat is in deze omstandigheden een wijs besluit’. Wijsheid is dus iets anders, of meer dan, ‘veel weten’, het is een manier van kunnen omgaan met dingen niet weten. En het is soms een teken van wijsheid om die vraag te stellen, wat is wijsheid, omdat je daarmee laat zien dat je een complexiteit ervaart die vraagt om vertraging en om verdieping.
Waar het onbekende mensen kan verlammen, of rücksichtslos besluiten afdwingt, weet de wijze nog steeds raad. Door recht te doen aan de complexiteit of de eenvoud in te zien, en door het verschil tussen die twee te kunnen maken.
Het is handig om wijsheid te krijgen, want dat leert je je weg vinden door het ingewikkelde leven. Waarom overkomt me dit? Moet ik blijven of weggaan? Wat betekent mijn leven, heeft het zin? Ben ik goed of verkeerd bezig? Het antwoord op die vragen is zelden simpel, en als iemand met een simpel antwoord komt voelen we vaak wel aan dat dat niet het wijze antwoord is.
In het bijbelboek Spreuken is, net als trouwens in het bijbelboek Prediker, en in het boek Wijsheid van Jesus Sirach, iemand aan het woord die zich richt tot een ander die graag wijzer wil worden. Iemand die zich soepel wil kunnen bewegen door het leven, die een weg vindt hoe ingewikkeld de momenten ook zijn, die kan omgaan met de ingewikkelde vragen.
Spreuken geeft soms gewoon eh… spreuken. Wij hebben ze ook, spreekwoorden noemen we ze. Een dwaas kan meer vragen dan honderd wijzen kunnen beantwoorden, is een toepasselijk spreekwoord bij de tekst van vandaag. Al schreef iemand dat het eigenlijk omgekeerd zou moeten zijn. Eén dwaas kan meer vragen beantwoorden dan honderd wijzen kunnen stellen.
Een wijze is misschien niet alleen iemand die antwoorden weet, of weet wat te doen wanneer er geen pasklaar antwoord is. Een wijze is misschien ook wel iemand die met oppervlakkige antwoorden geen genoegen neemt en dan de juiste vragen weet te stellen.
Het bijbelboek spreuken geeft niet alleen spreuken, maar ook een visie op wat wijsheid is en hoe je het verkrijgt. Vanmorgen hoorden we dat je zoekt naar wijsheid
door te luisteren naar wat vorige generaties hebben gezegd,
door je oren open te houden voor wijsheid,
door je geest te richten op meer inzicht,
door te bidden dingen te begrijpen, om scherpzinnigheid.
Met andere woorden: wijsheid vraagt om inspanning, vraagt om het besef dat je eigenlijk niet zo veel weet, dat je wat te leren hebt, dat wijsheid iets is wat je gegeven wordt.
En al doende, al onderzoekende leer je wat wijsheid is.
Als je zoekt naar wijsheid met
dezelfde inspanning als je zilver zoekt,
alsof het een verborgen schat is,
dan zul je ontdekken wat ontzag voor de heer is,
dan raak je met God vertrouwd.
Ja, wijsheid wordt hier gekoppeld aan ontzag voor de Heer, respect en eerbied. En aan vertrouwd raken met God. Want het is de Heer die wijsheid schenkt, zijn woorden bieden kennis en inzicht. Je wordt wijs door je te verdiepen in de woorden van God, vanuit een besef dat daar verdieping te vinden is. En dat is geen boekenwijsheid. Dat is niet: lees de Bijbel om een helder antwoord te vinden op een concrete vraag. Het is: lees de Bijbel om de weg te vinden in het leven.
Luister maar:
Aan wie rechtschapen is geeft Hij voorspoed,
voor wie op rechte wegen gaat is Hij een schild.
Hij waakt over de paden van het recht
en beschut de weg van wie Hem trouw zijn.
Als je in acht neemt wat ik zeg, zul je leren wat oprecht,
eerlijk en rechtvaardig is,
dan volg je altijd het juiste spoor.
Het gaat om een spoor… een weg om te volgen, een manier om je levensweg te gaan. Wijsheid is geen kwestie van het juiste antwoord weten op een concrete vraag. Wijsheid is de weg weten. En de weg weten is op weg gaan met God. Wandelen met God. Dat is dus in beweging blijven, zoals het leven zelf je in beweging houdt. Je verandert door wat je overkomt. Je verandert doordat je lichaam verandert. Je verandert doordat de wereld verandert. Op die manier is het leven een weg, stap voor stap weer nieuw gebied.
De belofte van de schrijver is: speur naar wijsheid en inzicht in de woorden van God, en je vindt de juiste levenshouding, ontzag voor de Heer, maar tegelijkertijd ook raak je met God vertrouwd, het doet iets in je relatie tot God.
Want wijsheid zal je geest doordringen,
je koestert je in kennis.
Bedachtzaamheid zal je behoeden,
inzicht houdt de wacht
om je af te houden van verkeerde wegen.
En daarom lezen we de Bijbel: om ons te verdiepen in wijsheid. Niet om snelle, pasklare antwoorden te verzamelen, maar om te leren vertragen, beter te kijken, de juiste vragen te stellen, en zo in complexe situaties het goede spoor te vinden.
Want wie speurt naar inzicht in Gods woorden, ontdekt dat wijsheid een weg is die je gaat, met vallen en opstaan, steeds opnieuw. Elke nieuwe levensfase brengt nieuw terrein en nieuwe vragen, en juist daarom raak je nooit uitgelezen: de Bijbel blijft oude en nieuwe schatten openen die je vormen tot iemand die bedachtzaam kiest, recht doet aan wat op het spel staat, en al gaande steeds vertrouwder raakt met God.
Zo wil ik met jullie ingaan in het nieuwe jaar.
